Không phải mọi cấu trúc tiếng Anh xuất hiện trong tiết học đều thực sự được học.
Có những cấu trúc chỉ “ghé qua”. Giáo viên giới thiệu – Học sinh làm bài – Cả lớp gật đầu – Rồi tuần sau, khi cần dùng lại, chúng biến mất như chưa từng tồn tại.
Lúc đầu, mình nghĩ đó là do học sinh quên. Trẻ con mà, quên là chuyện bình thường. Nhưng càng dạy lâu, mình càng nhận ra có một khả năng khác khó chịu hơn: có thể các em chưa từng thực sự học cấu trúc đó ngay từ đầu.
Chúng ta thường nhầm lẫn giữa việc nhìn thấy một cấu trúc và việc sở hữu nó. Khi học sinh làm đúng bài tập điền từ, giáo viên có cảm giác rằng kiến thức đã được “truyền” xong. Nhưng ngôn ngữ không hoạt động như một mảnh thông tin để chuyển giao. Nó giống một kỹ năng hơn – thứ chỉ hình thành khi được dùng, được lặp lại, và được đặt vào những tình huống có ý nghĩa.
Vấn đề là, trong rất nhiều tiết học, cấu trúc xuất hiện rồi… rời đi quá nhanh.
Chúng được giới thiệu trong 5–7 phút đầu giờ.
Được luyện tập trong một dạng bài quen thuộc.
Rồi bị thay thế bởi nội dung mới ở tiết sau.
Không có gì “sai” ở đây. Cách dạy này đã tồn tại rất lâu và vẫn giúp học sinh vượt qua bài kiểm tra. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ thấy cấu trúc đó chưa từng có cơ hội được xây dựng. Nó chưa được quay lại trong bối cảnh khác. Chưa được dùng cho một mục đích giao tiếp mới. Chưa được đặt cạnh những cấu trúc cũ để tạo thành một hệ thống trong đầu người học.
Giống như việc bạn giới thiệu một người bạn mới cho học sinh, nhưng chỉ cho gặp đúng một lần, rồi mong rằng tuần sau các em sẽ nhớ và trò chuyện tự nhiên với người đó.
Điều này đặc biệt rõ ở các lớp tiểu học hoặc lớp học tại trung tâm. Học sinh có thể làm bài rất nhanh, rất gọn. Nhưng khi cần nói, các em chần chừ. Khi cần chọn cấu trúc phù hợp, các em đoán mò. Không phải vì các em lười, mà vì trong đầu các em, cấu trúc đó chưa có “chỗ đứng”.
Mình từng dạy rất chăm, soạn bài kỹ, chuẩn bị nhiều hoạt động, nhưng có một câu hỏi mình hiếm khi tự hỏi sau mỗi tiết học:
“Hôm nay, ngôn ngữ này được xây thêm một chút, hay chỉ xuất hiện cho đủ nội dung?”.
Khi bắt đầu đặt câu hỏi đó, cách mình nhìn giáo án thay đổi hoàn toàn. Mình không còn chỉ nghĩ đến việc “tiết này làm hoạt động gì”, mà bắt đầu để ý xem cấu trúc này đã xuất hiện bao nhiêu lần trước đó, nó đang được dùng để làm gì, và học sinh có cơ hội chủ động bật ra cấu trúc ấy hay không.
Xây dựng ngôn ngữ không phải là làm cho tiết học phức tạp hơn. Ngược lại, nó thường khiến tiết học chậm lại. Ít cấu trúc hơn, nhưng quay lại nhiều hơn. Ít bài tập hơn, nhưng mỗi lần dùng đều có lý do. Và quan trọng nhất, giáo viên không còn kỳ vọng rằng học sinh sẽ “nhớ” sau một lần dạy, mà chấp nhận rằng ngôn ngữ cần thời gian để lớn lên.
Có lẽ học sinh không quên nhanh như chúng ta vẫn nghĩ.
Có thể là chúng ta đã vội vàng đi tiếp, khi cấu trúc ấy còn chưa kịp ở lại.
Và khi nhìn lại như vậy, câu hỏi không còn là “Làm sao để dạy thêm?” nữa, mà là “Làm sao để những gì đã dạy có thể ở lại lâu hơn trong lớp học của mình?”